ΟΠΟΙΟΣ ΕΛΕΥΘΕΡΑ ΣΥΛΛΟΓΑΤΑΙ ΣΥΛΛΟΓΑΤΑΙ ΚΑΛΑ Ρηγας Φεραίος

Δευτέρα 13 Οκτωβρίου 2003

Το χιούμορ είναι αντίσταση


Μια ενδιαφέρουσα συνέντευξη του δρα Νίκου Λυγερού στη «Σημερινή»


«O Kύπριος έχει ένα ειδικό χιούμορ. Πολιτικό χιούμορ, που προέρχεται από την καθημερινότητα»



Το προσωπικό μου θεώρημα ότι η έπαρση είναι αντιστρόφως ανάλογη της αξίας, επιβεβαιώθηκε αντιπαραθετικά στο πρόσωπο του δρα Νίκου Λυγερού, ενός σεμνού Έλληνα.

Ο περιορισμός στην επιγραμματική περιγραφή ηθελημένος: και γιατί είναι πασίγνωστος, αλλά, κυρίως, γιατί το καλύτερο κομπλιμέντο που μπορείς να κάνεις σ’ ένα άτομο που συγκεντρώνει το γενικό θαυμασμό, είναι να παρακάμψεις τα όσα ο ίδιος έχει κατ’ επανάληψη ακούσει.

Ίσως αυτό να ταιριάζει και στη διακριτικότητα του δρα Λυγερού, που φαίνεται να είναι πρωτίστως η απόρροια μεγάλης καλλιέργειας, παρά στερεότυπης κοινωνικής αγωγής.

Η ερώτηση, ωστόσο, αναπόφευκτη:

Eρ.: «Το μυαλό είναι δύναμη ή απομόνωση;»

Απ.: Και τα δύο. Πρώτα είναι ουσία. Είναι δύναμη, όχι όμως εξουσία. Η απομόνωση προέρχεται από την κοινωνία, που βλέπει πρώτα τη λεπτομέρεια, παρά την ουσία. Εκείνο που καταλαβαίνουμε είναι εκείνο που βλέπουμε. Η δύναμη προκαλεί θαυμασμό και δέος.

Το άτομο δεν έχει τη δύναμη του κράτους. Αυτό το βλέπουμε στον «Προμηθέα» του Αισχύλου. Τα «πρόσωπα» εκεί είναι το κράτος και η δύναμη.

Ο Προμηθέας είναι που αντιστέκεται στο κράτος και τη βία. Όντως είναι δύναμη, αλλά δύναμη εν δυνάμει.

H περιφρόνηση

Eρ.: Τι άλλο αντιστέκεται στη βία;

Aπ.: Τίποτα. Κατά κάποιο τρόπο η αγάπη. Η Αντιγόνη είναι εναντίον του κράτους. Κι ο νόμος είναι εναντίον του κράτους.

Η Αντιγόνη είναι το ον, που καταλαβαίνει ότι δεν είναι ούτε το κράτος ούτε η εξουσία το σημαντικό, αλλά το ανθρώπινο στοιχείο.

Όμως ούτε αυτό είναι αγάπη, διότι τα θηλυκά πρόσωπα στο Σοφοκλή έχουν αρσενικές ιδιότητες κι αυτό είναι εμφανές στο διάλογο, το ύφος, τη ριζοσπαστική αντίληψη. Κι αυτό όχι μόνο τότε, αλλά ισχύει και τώρα.

Eρ.: Η περιφρόνηση αποτελεί αντιμετώπιση της βίας;

Aπ.: Όχι. Άλλο αντίσταση κι άλλο αντιμετώπιση. Η αντιμετώπιση έχει χάσει την έννοιά της, είναι κάτι το πολύ συμβατικό.

Η αντίσταση είναι δυνατή γλωσσικά και εννοιολογικά. Είναι το αντί και στέκομαι, δηλαδή, κτυπώ με την αντίδρασή μου. Είναι το δικαίωμα του «όχι» και το βλέπω πιο πολύ σαν τη λέξη υπάρχω: δηλαδή, υπάρχει η οντότητα που προβάλλει αντίσταση.

Η Αντιγόνη και η Ηλέκτρα είχαν αυτήν την υπόσταση, που έκαναν εν δυνάμει το κράτος να καταρρεύσει.

Eρ.: Το χιούμορ, σε ατομικό και συλλογικό επίπεδο, είναι αντίσταση;

Aπ.: Το βλέπουμε με τις γελοιογραφίες και τον Καραγκιόζη. Τον Καραγκιόζη, τον βλέπω σαν το παράδειγμα της χιουμοριστικής αντίστασης. Φτωχός, χωρίς μέσα, αποφεύγει το κτύπημα έξυπνα. Είναι ο ελιγμός. Στο χιούμορ χρησιμοποιείς το παράδοξο, που δεν είναι παράδοξο για τον εαυτό του, αλλά για το «κανονικό», το σύνηθες.

Eρ.: Το χιούμορ μπορεί να δημιουργήσει ιδεολογία;

Aπ.: Εφ’ όσον δεν μπορείς να κτυπήσεις άμεσα την εξουσία, πρέπει να χρησιμοποιήσεις τη μέθοδο που είχε ο τρελός τού βασιλιά του Μεσαίωνα, ο οποίος με χιούμορ καταφέρνει να περάσει το μήνυμά του, γιατί ο άλλος δεν αισθάνεται να υφίσταται επίθεση, επειδή χρησιμοποιείς τα λάθη του.

Το χιούμορ είναι σαν τρικλοποδιά. Προσέχει τη λεπτομέρεια. Βάζεις το ένα πόδι κι ο άλλος πέφτει μέσα γρήγορα, ειδικά όσο είναι πιο δυνατός και πιο γρήγορος.

Το χιούμορ είναι πλάγια σκέψη και αλλάζει τα συμβατικά δεδομένα, γιατί τα βλέπει αλλιώς.

Eρ.: Ο χιουμορίστας έχει αίσθηση του τραγικού;

Aπ.: Ο χιουμορίστας ζει στην τραγωδία και βλέπει κωμικά, ενώ οι άλλοι ζουν στην κωμωδία και βλέπουν μόνο τραγωδία.

Eρ.: Επομένως ο χιουμορίστας είναι ευαίσθητος.

Aπ.: Υπερευαίσθητος. Βλέπει κάθε λεπτομέρεια και τη βλέπει γιατί τον έχει αγγίξει και τον έχει πληγώσει. Ο κωμικός βλέπει την τραγωδία, γιατί το βλέμμα μας βλέπει τους άλλους.

O Kύπριος και το χιούμορ

Eρ.: Ο Κύπριος έχει χιούμορ;

Aπ.: Ναι, «πολλά» (απαντά στη διάλεκτό μας, μ’ ένα χαριτωμένο, ιδιότυπο τόνο). Έχει ένα ειδικό χιούμορ. Πολιτικό χιούμορ, που προέρχεται από την καθημερινότητα. Γιατί δεν μπορείς να κλαις και τις 24 ώρες του εικοσιτετραώρου. Κάποια στιγμή σταματάς να κλαις, γιατί το ίδιο σου το σώμα βάζει ένα όριο, παρεμβαίνει η νοημοσύνη που χρησιμοποιεί το χιούμορ για να διαμορφώσει την κατάσταση που δεν μπορείς ν’ αντέξεις.

Eρ.: Το χιούμορ βοηθά την «τύχη»;

Aπ.: Το χιούμορ και η εξυπνάδα είναι η ανάγκη που αντιστέκεται στην τύχη. Στην τύχη, με την έννοια της μοίρας. Η νοημοσύνη ως ανάγκη μπορεί ν’ αντισταθεί στην τύχη.

Αυτή είναι αντίσταση πραγματική.

Η νοημοσύνη είναι σε συνδυασμό με τη στρατηγική, ενώ το χιούμορ είναι ελιγμός σε συνδυασμό με την τακτική.

Eρ.: Τι είναι τύχη;

Aπ.: Το φυσιολογικό στοιχείο για το σύμπαν και το αντίθετο στοιχείο για τον άνθρωπο. Τύχη είναι η καταγραφή τής ιστορίας τού απρόβλεπτου. Όμως το απρόβλεπτο δεν είναι αναγκαστικά μη προβλέψιμο.

Eρ.: Αυτοί που πιστεύουν στην τύχη έχουν στοιχεία ανευθυνότητας;

Aπ.: Αυτοί που πιστεύουν στην τύχη δεν βλέπουν την ανάγκη. Κι αν ακόμα τύχει να τη δουν, δεν ξέρουν τι να κάνουν και περιμένουν. Και μένουν σε πλαίσιο αναμονής, γιατί όσοι πιστεύουν στην τύχη διαβάζουν ιστορία, αλλά άλλοι την γράφουν.

Eρ.: Κάποια επιστήμονας, η Έλεν Ντόιτς, αν δεν κάνω λάθος, μίλησε για ατυχηματική προσωπικότητα. Υπάρχει αυτό το πράγμα;

Aπ.: Υπάρχει, αλλά δεν είναι εκ φύσεως. Είναι μια ερμηνεία τής ύπαρξης του άλλου κι είναι φυσιολογικό, γιατί ζούμε μέσα σε βλέμμα του άλλου.

Η Ηλέκτρα συμπίπτει μ’ αυτό.

Η Ηλέκτρα δεν ήταν Ηλέκτρα προτού πεθάνει ο Αγαμέμνονας. Η ψυχολογία το χρησιμοποίησε, όμως, σαν ένα εκ φύσεως σύμπλεγμα.

Eρ.: Η ατυχηματική προσωπικότητα, κατά μια εκδοχή, στηρίζεται στο διπολικό σύστημα (κοινωνικό, εκπαιδευτικό, θρησκευτικό) αμοιβή - τιμωρία…

Aπ.: Στις μονοθεϊστικές θρησκείες μόνο. Στο βουδισμό είναι διαφορετικό το πλαίσιο. Δεν υπάρχει διπολισμός.

Η ερμηνεία πηγάζει από το διπολισμό και όχι από το θρησκευτικό στοιχείο. Το βλέπουμε στο μαρτύριο των Αγίων. Και οι Άγιοι και οι Προφήτες είχαν χιούμορ.

Συχνά, στα μαρτύρια που έζησαν, είχαν εκφράσεις που σήμερα θα χαρακτηρίζαμε σαν χιούμορ.

Πολλοί παπάδες στην ορθοδοξία, που είναι πολύ πιο ανθρώπινοι απ’ ό,τι στον καθολικισμό, έχουν χιούμορ που υπαινίσσεται και το ερωτικό στοιχείο.

Στους καθολικούς παπάδες δεν το συναντάς αυτό. Δεν παντρεύονται, δεν έχουν οικογένεια και δεν βλέπουν με τον ίδιο φακό που κοιτάζει η ορθοδοξία.

Eκκλησία και Θεός

Eρ.: Η θρησκεία ως ηθικός κώδικας και ως τυπολατρία;

Aπ.: Για μένα, είναι εντελώς το ηθικό στοιχείο. Το λατρευτικό προέρχεται από την παράδοση και την κοινωνία.

Το ηθικό είναι ατομικό. Αλλά το ένα βοηθά το άλλο. Η κοινωνία θα δείξει στο παιδί την πρώτη του εικόνα.

Η εκκλησία δεν είναι μόνο το σπίτι του Θεού, αλλά και των ανθρώπων.

Άλλωστε η λέξη εκκλησία, σημαίνει Βουλή, δηλ. είναι ο χώρος που συγκεντρώνονται οι άνθρωποι. Εξαρχής είναι ο τόπος που έρχονται οι άνθρωποι και μετά είναι το σπίτι του Θεού.

Eρ.: Βλέπω μια συνεχή αναφορά στην αρχαιότητα. Το Βυζάντιο;

Aπ.: Η αρχαιότητα είναι το σημείο αναφοράς, γιατί μιλήσαμε για κωμωδία και τραγωδία.

Το Βυζάντιο δεν είχε θεατρικό έργο, αλλά μπορούμε να πούμε ότι η βυζαντινή εποχή χρησιμοποίησε τα δίστιχα (το δεκαπεντασύλλαβο διπλό). Ο λαός μπορούσε να εκφράσει σαρκαστικά κάτι για τα κακώς κείμενα.

Eρ.: Αυτές οι καταβολές, σε σχέση με το συγγραφικό και σκηνοθετικό σας έργο;

Aπ.: Έχω γράψει κωμωδίες στα γαλλικά. Η κωμωδία έρχεται πιο εύκολα σε μια ξένη γλώσσα, γιατί οι λέξεις δεν έχουν την ίδια βαρύτητα, που βρίσκεις σε μια γλώσσα που έχει το βάθος της ιστορίας της ελληνικής γλώσσας.

Στα ελληνικά έχω γράψει πιο πολύ δράματα και τραγωδίες, όπερα, ορατόριο κι έχω γράψει κάτι που μοιάζει με κωμωδία, αλλά είναι φιλοσοφικοί διάλογοι. Αλλά αυτό συμπίπτει με την προσωπική μου ιστορία.

Eρ.: Φιλοσοφικοί διάλογοι, ηθική, θρησκεία. Ο Νίκος Λυγερός υπερβαίνει την κοινή λογική. Η θρησκεία, επίσης, είναι υπέρλογη και όχι λογική. Πώς επηρέασε η υψηλή νοημοσύνη τη δεκτικότητάς σας στη θρησκεία και δη το χριστιανισμό;

Aπ.: Κάθε θρησκεία έχει τη λογική της δομή, χρησιμοποιεί τα τοπικά της δεδομένα και διαμορφώνεται όταν θέλει ν’ ασκήσει μια εξουσία. Δηλαδή, υπάρχουν δύο κατηγορίες θρησκειών. Οι εσωτερικές, άρα με λίγα μέλη και μια εσωτερική λειτουργία, ενώ υπάρχουν κι οι άλλες που είναι μαγικές και προωθούν τα πιστεύω τους προς τα έξω.

Eρ.: Ως προς το μεταφυσικό.

Aπ.: Η απάντηση έχει δοθεί από τον Wittgenstein, ο οποίος είπε «όταν δεν ξέρεις κάτι και δεν μπορείς να δώσεις μιαν άποψη, καλύτερα να μην πεις τίποτα». Κι η σιωπή έχει τα καλά της.




Μόνιμη διεύθυνση άρθρου: http://www.simerini.com.cy/nqcontent.cfm?a_id=109967


Τα πνευματικά δικαιώματα της Ιστοσελίδας καθώς και του περιεχομένου ανήκουν στον Εκδοτικό Οίκο "ΔΙΑΣ" ΛΤΔ
Copyright © 2000 - 2004. All Rights Reserved

Design by NetQuest